Η ψυχοθεραπεία παρουσιάζεται συνήθως ως ένας χώρος κατανόησης, φροντίδας και προσωπικής επεξεργασίας. Ως μια διαδικασία που βοηθά τον άνθρωπο να βάλει σε τάξη τον εσωτερικό του κόσμο, να ανακουφιστεί από τη δυσφορία και να ζήσει καλύτερα. Όμως υπάρχει και μια πολύ πιο δύσκολη, πολύ πιο ενοχλητική ανάγνωση: ότι η ψυχοθεραπεία συχνά δεν λειτουργεί ως δρόμος απελευθέρωσης, αλλά ως τρόπος ατομικοποίησης του πόνου, προσαρμογής στις απαιτήσεις του υπάρχοντος κόσμου και απομάκρυνσης της προσοχής από τις κοινωνικές συνθήκες που γεννούν τη δυσφορία.

Σε αυτή την οπτική, το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι η ψυχοθεραπεία δεν είναι πάντα αρκετά αποτελεσματική. Είναι ότι, πολύ συχνά, παίρνει έναν πόνο που παράγεται μέσα σε συγκεκριμένες υλικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες και τον μεταφράζει σε υπόθεση εσωτερικού κόσμου, προσωπικής ευθύνης και ατομικής διαχείρισης. Εκεί όπου θα μπορούσε να αναδειχθεί μια σχέση ανάμεσα στην οδύνη και στον κόσμο που τη γεννά, προβάλλεται κυρίως το άτομο και η ανάγκη του να δουλέψει τον εαυτό του.

Όταν ο πόνος κόβεται από τις ρίζες του

Ένα από τα πιο σοβαρά προβλήματα είναι ότι, ακόμη κι αν δεν συμβαίνει σε κάθε περίπτωση, η οδύνη πολλές φορές αποσυνδέεται από τον πραγματικό κόσμο που τη διαμορφώνει.
Αντί να ιδωθεί ως αποτέλεσμα επισφάλειας, αποξένωσης, εξουσίας, βίας, πίεσης ή κοινωνικής αποδιάρθρωσης, μετατρέπεται σε κάτι που εντοπίζεται κυρίως μέσα στο άτομο: στις σκέψεις του, στις εσωτερικές του συγκρούσεις, στα μοτίβα του, στις δυσλειτουργικές του αντιδράσεις.

Αυτή η μετατόπιση δεν είναι αθώα. Όταν η δυσφορία παρουσιάζεται πρωτίστως ως προσωπικό ζήτημα, οι όροι ζωής περνούν στο παρασκήνιο. Η φτώχεια, η εργασιακή εξόντωση, η έμφυλη βία, η κοινωνική ανασφάλεια, η εξάντληση της καθημερινότητας, η διάχυτη αποξένωση δεν εξαφανίζονται. Απλώς παύουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της ερμηνείας.

Έτσι, ο άνθρωπος καλείται να ψάξει μέσα του την αιτία εκείνου που πολύ συχνά τον συνθλίβει απ’ έξω.

Άλλο ανακούφιση, άλλο ελευθερία

Σε αυτό το σημείο χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση. Είναι άλλο είναι η ανακούφιση από την οδύνη και άλλο η αντιμετώπιση των ίδιων των συνθηκών που τη γεννούν. Άλλο να βοηθάς έναν άνθρωπο να σταθεί όρθιος και άλλο να τον εκπαιδεύεις ώστε να γίνεται πιο ανεκτικός απέναντι σε μια ζωή που παραμένει βλαπτική.

Μια θεραπευτική πρόθεση μπορεί να είναι ειλικρινής, σοβαρή και ανθρώπινη. Αυτό όμως δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα του προσανατολισμού. Γιατί η ερώτηση δεν είναι μόνο αν η θεραπεία μειώνει ένα σύμπτωμα ή προσφέρει προσωρινή ανακούφιση. Η ερώτηση είναι προς ποια κατεύθυνση οδηγεί αυτή η βελτίωση. Βοηθά τον άνθρωπο να βλέπει καθαρότερα τη ζωή του, να αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία, να σκέφτεται πιο αναλυτικά και να κατανοεί τη σχέση ανάμεσα στον εαυτό του και τον κόσμο; Ή τον οδηγεί κυρίως στο να λειτουργεί πιο ήσυχα, πιο πειθαρχημένα και πιο προσαρμοσμένα μέσα σε συνθήκες που συνεχίζουν να τον φθείρουν;

Αυτό είναι ένα από τα πιο ουσιαστικά κριτήρια με τα οποία πρέπει να κρίνεται κάθε θεραπευτική πρακτική. Όχι μόνο από το αν βοηθά γενικά και αφηρημένα, αλλά και από το πώς βοηθά και προς ποιον σκοπό.

Υπάρχουν εργαλεία που μπορούν πράγματι να προσφέρουν στήριξη, καλύτερη κατανόηση, ενίσχυση της αυτοπαρατήρησης ή ουσιαστική ανακούφιση. Αυτό δεν χρειάζεται να το αρνηθεί κανείς για να ασκήσει κριτική. Σε κάθε περίπτωση όμως, η ψυχοθεραπεία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κάτι αυτονόητα ουδέτερο, αυστηρά τεκμηριωμένο και κοινωνικά αθώο. Ούτε είναι δεδομένο ότι κάθε θεραπευτικό πλαίσιο φωτίζει τον πόνο. Συχνά μπορεί απλώς να τον αναδιατυπώνει.

Η γλώσσα της θεραπείας και η παραγωγή της κανονικότητας

Πολύ συχνά, η θεραπευτική γλώσσα παίρνει κάτι που θα έπρεπε να μας οδηγήσει σε ερωτήματα για τον κόσμο και το επιστρέφει ως ερώτημα για τον εαυτό. Παίρνει μια κραυγή με κοινωνική διάσταση και τη μετατρέπει σε ατομική εργασία. Παίρνει μια εμπειρία φθοράς που ριζώνει σε πραγματικές συνθήκες ζωής και τη μεταφράζει σε εσωτερικό πρόβλημα προς επεξεργασία. Και παίρνει την οργή για όσα πνίγουν τον άνθρωπο, όχι για να της δώσει τρόπο και νόημα, αλλά για να τη γυρίσει πίσω ως κάτι ιδιωτικό: ένα προσωπικό βίωμα, ένα τραύμα, μια υπόθεση δικής του διαχείρισης.

Η θεραπευτική γλώσσα, όπως κάθε γλώσσα, δεν περιγράφει απλώς τον κόσμο. Τον οργανώνει. Ορίζει τι θεωρείται φυσιολογικό, λειτουργικό, επεξεργασμένο, υγιές, και τι θεωρείται απόκλιση, δυσλειτουργία ή διαταραχή.

Αντί για λέξεις της καθημερινής εμπειρίας όπως φόβος, απόγνωση, μπέρδεμα, κούραση, θλίψη, αδυναμία, οργή, έρωτας εμφανίζονται όλο και περισσότερο ετικέτες που ταξινομούν, εξηγούν και εντάσσουν το άτομο σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο. Το πρόβλημα φυσικά δεν είναι απλώς γλωσσικό. Είναι ότι αυτές οι περιγραφές δεν μένουν ουδέτερες. Συνοδεύονται από θεσμική ισχύ. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε “περίπτωση”, σε πρόσωπο προς αξιολόγηση, παρακολούθηση ή διόρθωση.

Κάθε τέτοιο σύστημα, όσο ήπιο και αν φαίνεται, συμμετέχει σε μια διαδικασία κανονικοποίησης. Τις περισσότερες φορές, δεν ανακουφίζει μόνο. Ορίζει, μετρά, συγκρίνει και επανατοποθετεί τον άνθρωπο μέσα στα όρια του αποδεκτού.

Και εδώ ακριβώς γεννιέται το κρίσιμο ερώτημα: ποιο είναι αυτό το “αποδεκτό”; Το αποδεκτό του να βλέπεις τεμαχισμένα πτώματα ενώ τρως, χωρίς να σου κόβεται η όρεξη; Το αποδεκτό του να περνάς με ένα σάντουιτς στο χέρι δίπλα από έναν άστεγο που δεν έχει να φάει, χωρίς αυτό να ταράζει ουσιαστικά τη σχέση σου με ό,τι βλέπεις; Το αποδεκτό του να κάνεις υπομονή και να μαθαίνεις να ζεις μέσα σε ό,τι σε πνίγει, επειδή “έτσι είναι η ζωή”; Σαν να υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος να ζεις και μία μόνο κατάσταση που να αναγνωρίζεται ως “ωριμότητα”.

Και αν δεν συμβαίνει αυτό; Αν το άτομο δεν μπορεί να συνηθίσει; Αν εξακολουθεί να ταράζεται, να πονά, να εξοργίζεται;

Τότε δεν είναι δύσκολο, μέσα στο πλαίσιο μιας “θεραπείας”, να μετακινηθεί το ερώτημα. Αντί το βλέμμα να στραφεί πρωτίστως στα αίτια της φρίκης που αντικρίζει το άτομο και στο πώς αυτά μπορούν να αντιμετωπιστούν ως πραγματικές συνθήκες, η “θεραπεία” μπορεί εύκολα να στραφεί τελικά στο ίδιο το άτομο που δεν κατορθώνει να την αντέξει.

Αν ο “θεραπευτής” κρίνει ότι όσα συμβαίνουν έξω δεν μπορούν να ελεγχθούν, τότε είναι εύκολο να προταθεί η αμέσως επόμενη, πιο “πρακτική” λύση: η στροφή προς τα μέσα. Έτσι, συχνά προτείνεται στο άτομο να στραφεί προς το “βαθύ Εγώ”. Έτσι, αντί να παραμένει στο κέντρο η ίδια η φρίκη, στο κέντρο μπαίνει ο τρόπος με τον οποίο το άτομο την αντέχει, την επεξεργάζεται ή δυσκολεύεται να την αντέξει. Η σύγκριση με “τους άλλους” σπάνια διατυπώνεται ρητά, όμως η αξιολόγηση εξακολουθεί να κινείται μέσα σε έννοιες όπως η λειτουργικότητα, η προσαρμογή και η απόκλιση από αυτό που θεωρείται διαχειρίσιμο ή ανεκτό.

Με αυτόν τον τρόπο, αντί να δοθεί χώρος στην οργή να σταθεί απέναντι στη φρίκη, το βλέμμα μετατοπίζεται αλλού. Αντί να αναζητηθεί το νόημα της αντίδρασης μέσα στη σχέση με τον κόσμο, η ένταση επιστρέφει στο άτομο ως προσωπικό ζήτημα. Και έτσι, κάτι που θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία κατανόησης, κρίσης ή ακόμη και επίθεσης απέναντι σε ό,τι τον συνθλίβει, μπορεί πολύ εύκολα να μετατραπεί σε ακόμη μία υπόθεση ατομικής επεξεργασίας.

Η υπόσχεση της βοήθειας και η απαίτηση της προσαρμογής

Η ψυχοθεραπεία συχνά υπόσχεται βοήθεια, όμως πολύ συχνά αυτό που ζητά στην πράξη είναι προσαρμογή. Δεν αμφισβητεί απαραίτητα τον κόσμο στον οποίο ζει ο άνθρωπος, αλλά αναζητά τρόπους για να τον βοηθήσει να λειτουργήσει καλύτερα μέσα σε αυτόν. Να αντέχει περισσότερο, να ρυθμίζεται καλύτερα, να διαχειρίζεται αποδοτικότερα τον εαυτό του, να συμβιώνει πιο ήρεμα με όσα τον πιέζουν.

Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο. Άλλο να βοηθάς κάποιον να σταθεί όρθιος και άλλο να τον εκπαιδεύεις ώστε να γίνεται πιο ανεκτικός απέναντι σε μια ζωή που παραμένει βλαπτική. Μπορεί η θεραπευτική πρόθεση να είναι ειλικρινής και ανθρώπινη. Όμως όταν ο τελικός προσανατολισμός είναι η καλύτερη ένταξη του ατόμου σε ένα ήδη ασφυκτικό περιβάλλον, τότε η θεραπεία παύει να είναι απλώς φροντίδα και γίνεται μορφή ενσωμάτωσης.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν κάποιος νιώθει καλύτερα. Είναι και το εξής: καλύτερα για ποια ζωή; Καλύτερα για ποιον κόσμο; Καλύτερα για να ζήσει πιο ουσιαστικά ή καλύτερα για να συνεχίσει να αντέχει αυτό που τον φθείρει;

Το ζήτημα της επιστημονικότητας

Η κριτική δεν πρέπει να σταματά μόνο στο κοινωνικό ή αξιακό επίπεδο. Αγγίζει και τον ίδιο τον επιστημονικό ισχυρισμό της ψυχοθεραπείας. Όχι με το χονδροειδές επιχείρημα ότι “τίποτα δεν δουλεύει”, αλλά με μια πιο απαιτητική διερεύνηση του αν, ακόμη κι όταν ορισμένες παρεμβάσεις φαίνεται να έχουν αποτέλεσμα, γνωρίζουμε πράγματι με επιστημονική ωριμότητα πώς και γιατί λειτουργούν.

Αν μείνουμε αυστηρά στα δεδομένα, η απάντηση δεν είναι ιδιαίτερα κολακευτική για το πεδίο. Η ψυχοθεραπεία φαίνεται συχνά να διαθέτει ισχυρότερη τεκμηρίωση ως προς το ότι ορισμένες μέθοδοι βοηθούν σε ορισμένα προβλήματα, παρά ως προς τους ειδικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων υποτίθεται ότι παράγουν αυτή τη βελτίωση.

Πίσω από τη γλώσσα της ειδίκευσης, της τεχνικής και της μεθοδολογίας παραμένουν ερωτήματα που δεν απαντώνται εύκολα. Πόσοι από τους βασικούς μηχανισμούς που επικαλούνται οι διάφορες σχολές είναι πράγματι σαφείς, μετρήσιμοι, διαψεύσιμοι και αιτιακά επιβεβαιωμένοι; Σε μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας, οι μηχανισμοί της ψυχοθεραπείας δεν έχουν τεκμηριωθεί με αυστηρό πειραματικό έλεγχο. Συχνά αυτό που έχουμε είναι μια σύνδεση ανάμεσα σε κάποια θεραπευτική διαδικασία και σε μια βελτίωση, χωρίς να έχει αποδειχθεί καθαρά ότι η πρώτη προκαλεί τη δεύτερη. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, δεν είναι σαφές αν αυτό που παρουσιάζεται ως θεραπευτικός μηχανισμός προηγείται όντως της αλλαγής ή αν απλώς τη συνοδεύει.

Με απλά λόγια, πολύ συχνά παρατηρείται βελτίωση χωρίς να είναι επαρκώς τεκμηριωμένο ποιος ακριβώς μηχανισμός την παρήγαγε.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο ότι οι διάφορες “σχολές” προτείνουν άλλες προσεγγίσεις “θεραπείας”. Είναι και ότι αρκετές από αυτές προβάλλουν θεωρίες αλλαγής πιο ώριμες απ’ όσο επιτρέπουν τα ίδια τα δεδομένα. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό που φαίνεται να έχουμε είναι αποτελεσματικότητα χωρίς ώριμη μηχανιστική κατανόηση. Και όταν ένα πεδίο δεν μπορεί να δείξει με συνέπεια και σαφήνεια μέσω ποιου ακριβώς μηχανισμού επιδρά, τότε η επιστημονική του εγκυρότητα δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητη, ούτε να παρουσιάζεται σαν να έχει ήδη κατακτήσει το επίπεδο μιας ώριμης, αιτιακά εδραιωμένης επιστήμης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν επιμέρους τεχνικές ή στενά πεδία με ισχυρή τεκμηρίωση. Σημαίνει, όμως, ότι η συνολική εικόνα του κλάδου είναι συχνά πιο βέβαιη απ’ όσο δικαιολογούν τα δεδομένα. Ιδίως όταν θεωρητικά φορτωμένες σχολές παρουσιάζουν ως σχεδόν δεδομένο το “πώς δουλεύουν”, ενώ η βιβλιογραφία δείχνει, στην καλύτερη περίπτωση, υποψήφιους μηχανισμούς ή μόνο μερικώς επιβεβαιωμένα στοιχεία.

Άρα, το κατά πόσο η ψυχοθεραπεία δικαιούται να εμφανίζεται συνολικά ως πεδίο που γνωρίζει με επιστημονική αυστηρότητα τους ίδιους τους θεραπευτικούς μηχανισμούς που επικαλείται, παραμένει μια άλλη, μεγάλη συζήτηση…

Κρίση και όχι η παράδοση στην αυθεντία

Μια ώριμη σχέση με την ψυχοθεραπεία προϋποθέτει ότι ο “θεραπευτής” δεν αντιμετωπίζεται ως αυθεντία υπεράνω ελέγχου. Δεν είναι “θεός”, ούτε φορέας γνώσης που πρέπει να γίνεται δεκτή χωρίς αντίρρηση. Είναι επαγγελματίας, με έννοιες, μεθόδους, παραδοχές και στόχους που οφείλουν να μπορούν να κριθούν.

Αυτό είναι ίσως από τα πιο σημαντικά σημεία που λείπουν από πολλές δημόσιες συζητήσεις γύρω από την ψυχοθεραπεία. Το άτομο δεν χρειάζεται απλώς να “εμπιστευτεί τη διαδικασία”. Χρειάζεται να διατηρεί την ικανότητα να σκέφτεται, να αξιολογεί και να αναρωτιέται:

• Με βοηθά αυτό που ακούω να καταλάβω καλύτερα τη ζωή μου;
• Με βοηθά να στέκομαι πιο καθαρά απέναντι σε όσα μου συμβαίνουν και έχοντας ως κριτήρια τις δικές μου αξίες;
• Αναγνωρίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζω ή το μεταφράζει μόνο σε προσωπικό έργο διαχείρισης;
• Μου δίνει εργαλεία για να διακρίνω και να δράσω ή με ωθεί να προσαρμοστώ πιο αδιαμαρτύρητα;

Η αναλυτική σκέψη δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος αυτοπροστασίας. Γιατί χωρίς αυτήν, η θεραπευτική σχέση μπορεί εύκολα να μετατραπεί από χώρο βοήθειας σε χώρο εξάρτησης από την αυθεντία του ειδικού.

Κλείνοντας

Ίσως, τελικά, το πιο ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει κάποια μορφή βοήθειας, αλλά τι ακριβώς ζητά από τον άνθρωπο να κάνει με τον πόνο του.

Τον βοηθά να καταλάβει βαθύτερα τη σχέση ανάμεσα στον εαυτό του και τον κόσμο ή τον καλεί κυρίως να προσαρμοστεί σε αυτόν;

Του δίνει χώρο να σκεφτεί, να κρίνει και να σταθεί απέναντι σε ό,τι τον φθείρει ή τον μαθαίνει να το αντέχει πιο ήσυχα;

Και όταν μια θεραπευτική γλώσσα, μια θεωρία ή μια αυθεντία εμφανίζεται ως δεδομένα έγκυρη, μήπως το πρώτο που χρειάζεται δεν είναι η παράδοση σε αυτήν, αλλά η ικανότητα να την εξετάζει κανείς κριτικά;

Γιατί τελικά το ζητούμενο δεν είναι η άρνηση κάθε βοήθειας, αλλά η απαίτηση η βοήθεια να μην αποσπά τον πόνο από τις ρίζες του, να μην αδειάζει την οργή από το νόημά της και να μην ζητά από το άτομο να γίνει απλώς πιο συμβατό με ό,τι το συνθλίβει.