Ένα βασικό πρόβλημα σε πολλές συζητήσεις, σε μικρές ή μεγάλες ομάδες, ανάμεσα σε ειδικούς και μη, “influencers” και “κοινούς θνητούς”, είναι ότι χρησιμοποιούμε λέξεις σαν να έχουν ένα προφανές, κοινό νόημα. Στην πράξη όμως δεν έχουν. Είναι όλα αυτά τα “αυτονόητα”, που όμως καθόλου αυτονόητα δεν είναι τελικά.

Λέμε “ηθικό”, “σωστό”, “δίκαιο”, αλλά οι ορισμοί αυτών των όρων δεν είναι δεδομένοι. Έτσι, μέσα στην ίδια κουβέντα, συνυπάρχουν διαφορετικές και συχνά ασύμβατες εκδοχές του “δικαίου”, π.χ.:

• “το δίκαιο που θα κριθεί στους δρόμους”
• “το δίκαιο που θα κριθεί από τη Δικαιοσύνη (δικαστικές αρχές)”
• “το δίκιο των εξεγερμένων”
• “το δίκιο αυτού που καταστρέφετε η περιουσία του

Χωρίς κοινό λεξιλόγιο και ένα ελάχιστο κοινό έδαφος, η συζήτηση γίνεται “παράλληλοι μονόλογοι”. Για παράδειγμα: αν κάποιος/α/ο ορίζει ως “ελευθερία” το δικαίωμα του ισχυρότερου να επιβάλλει τη βούλησή του στους ασθενέστερους, δύσκολα θα συζητήσει παραγωγικά για τον ρατσισμό με κάποιον/α/ο που θεωρεί θεμελιώδη αξία την ισότητα και τη μη-διάκριση.

Γι’ αυτό, για να μη σπαταλάμε άδικα χρόνο και ενέργεια, αυτό το πρώτο κείμενο θέτει κάποιους ορισμούς και μια κοινή βάση. Αν κάποιος/α/ο απορρίπτει αυτούς τους ορισμούς ή διαφωνεί ριζικά με τις παρακάτω αξίες, τότε πιθανότατα δεν έχει νόημα να συνεχίσει με τα επόμενα άρθρα, επειδή εμείς άλλα θα γράφουμε και άλλα θα διαβάζει.

Σκοπός μας είναι να εξετάσουμε ποιες πράξεις και επιλογές είναι λογική συνέπεια των κοινών μας αξιών και πού γινόμαστε ανακόλουθοι/ες/α. Εκεί έχουμε προκύπτουν τρεις επιλογές:

• είτε αλλάζουμε πράξεις,
• είτε αναθεωρούμε αξίες,
• είτε δεχόμαστε την κριτική ότι οι πράξεις μας δεν ευθυγραμμίζονται με τις αξίες μας.

---

Ορισμοί

Κράτος: ένα σύνολο θεσμών που (α) θέτει κανόνες για όλους μέσα σε μια επικράτεια, (β) τους επιβάλλει με ειδικούς μηχανισμούς κυρώσεων (π.χ πρόστιμα, φυλάκιση, ένοπλη επιβολή), και (γ) αξιώνει τελικό λόγο όταν υπάρχει σύγκρουση κανόνων. 
Για πάραδειγμα η υποχρεωτική φορολογία με ποινές ή η απαγόρευση συνάθροισης με αστυνομική επιβολή.

Πολιτική αυθεντία: η αξίωση ότι μια εντολή δημιουργεί καθήκον υπακοής (και συχνά καθήκον μη-παρεμπόδισης της επιβολής), όχι επειδή πείστηκες, αλλά επειδή προέρχεται από “Αρχή”. 
Για παράδειγμα το γεγονός ότι πρέπει να ακολουθήσεις μια συγκεκριμμένη διαδικασία γιατί έτσι προβλέπει ο νόμος, άσχετα αν διαφωνείς.

Εξουσία: μια σταθερά ασύμμετρη κοινωνική σχέση όπου κάποιοι μπορούν, συστηματικά, να επιβάλλουν ή να καθορίζουν το τι μπορούν να κάνουν άλλοι (να ανοίγουν/κλείνουν επιλογές, να μοιράζουν πρόσβαση/πόρους/ασφάλεια, να τιμωρούν/ανταμείβουν), έτσι ώστε η “συμμόρφωση” να γίνεται υπό πίεση, εξάρτηση ή φόβο, ακόμα κι αν δεν ειπωθεί ποτέ ότι “οφείλεις υπακοή”.

Ιεραρχία: σταθερή ασυμμετρία σε σχέσεις κυριαρχίας–υποταγής, τυπικές ή άτυπες, όπου κάποιοι έχουν δυσανάλογη δυνατότητα να παίρνουν αποφάσεις που δεσμεύουν άλλους, να κατευθύνουν τη συμπεριφορά τους, να επιβάλλουν συμμόρφωση ή/και να ελέγχουν κρίσιμους πόρους, χωρίς αυτή η δυνατότητα να είναι εύκολα ανακλητή από όσους επηρεάζονται. Ως τέτοια, η ιεραρχία τείνει να παγιώνεται ή/και να αναπαράγει ελίτ.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η δομές τους στρατού.

Ανακλητότητα: η πρακτικά εφαρμόσιμη δυνατότητα μιας ομάδας να αποσύρει άμεσα την εντολή/ρόλο που έδωσε σε συντονιστή/εντολοδόχο και να τον αντικαταστήσει, χωρίς έγκριση από τον ίδιο ή από ανώτερο επίπεδο. Από τη στιγμή της ανάκλησης, η ομάδα δεν έχει κανένα καθήκον υπακοής ή περαιτέρω δέσμευσης απέναντι στον ρόλο του και δεν θεωρεί δεσμευτικές τις πράξεις του πέρα από ό,τι είχε ήδη ρητά εγκρίνει.

Συναίνεση: ένα “ναι” που είναι (α) ενημερωμένο, (β) εθελοντικό, (γ) συγκεκριμένο (για τι ακριβώς), και (δ) ανακλητό, με πραγματική δυνατότητα άρνησης και εξόδου χωρίς σοβαρή προβλέψιμη καταστροφή βασικών όρων ζωής.
Για παράδειγμα το “συμφωνώ” να ακολουθήσω της εντολές σου γιατί αλλιώς θα με σκοτώσεις, δεν αποτελεί συναίνεση.

Αμοιβαία βοήθεια: αλληλοστήριξη ανάμεσα σε ίσους, βασισμένη σε ανάγκη και αλληλεγγύη, όχι σε φιλανθρωπία “από πάνω προς τα κάτω”. Στόχος της δεν είναι η ευγνωμοσύνη, αλλά η κοινή αντοχή και ελευθερία. 
Δεν αποτελεί αμοιβαία βοήθεια, μια βοήθεια με όρους ταπείνωσης, ελέγχου ή υποταγής.

Βία: η σκόπιμη πρόκληση ή αξιόπιστη απειλή σοβαρής βλάβης (σωματικής/ψυχολογικής) ή στέρηση ελευθερίας (π.χ. κράτηση), ώστε κάποιος να συμμορφωθεί όχι επειδή πείστηκε, αλλά επειδή δεν έχει ουσιαστική επιλογή. 

Αξίες

Οι αξίες είναι κριτήρια. Με βάση αυτά τα κριτήρια κρίνουμε θεσμούς, προτάσεις, στρατηγικές — και τη συνέπεια των ίδιων μας των πράξεων.

Ισότητα στάτους (μη-προνόμιο διακυβέρνησης): κανείς δεν έχει έμφυτο δικαίωμα να κυβερνά άλλους. Όσοι επηρεάζονται από μια απόφαση έχουν λόγο σε αυτήν όχι μία φορά, αλλά διαρκώς: με έλεγχο, λογοδοσία και δυνατότητα ανάκλησης.

Αυτονομία: δεν αναγνωρίζουμε γενικό ηθικό καθήκον υπακοής σε εντολές μόνο και μόνο επειδή προέρχονται από “Αρχή”. Συνεργασία και συντονισμός είναι θεμιτά όταν στηρίζονται σε κανόνες που μπορούν να αιτιολογηθούν, να αμφισβητηθούν και να ανακληθούν από όσους δεσμεύουν και όχι σε “δικαίωμα να διατάζεις”.

Αμοιβαία βοήθεια: δεν μιλάμε για ελεημοσύνη, αλλά για οργάνωση όπου η κοινότητα εξασφαλίζει βασικές συνθήκες ζωής, ώστε η ελευθερία να είναι πραγματική για όλους και όχι προνόμιο όσων έχουν ήδη πόρους, ασφάλεια και χρόνο. Γι’ αυτό η αυτονομία έχει και υλική πλευρά: στέγη, τροφή, υγεία, χρόνος, πρόσβαση σε πόρους.

Οργάνωση χωρίς μόνιμες κορυφές: Δεν αρνούμαστε τον συντονισμό, αλλά αρνούμαστε παγιωμένες θέσεις που συγκεντρώνουν εξουσία, πληροφορία ή μονοπώλιο επιβολής. Οι ρόλοι πρέπει να είναι περιορισμένοι, διαφανείς, ανακλητοί και υπό συνεχή λογοδοσία.

Ελευθερία για όλους στην πράξη: αν ρατσισμός, πατριαρχία και άλλοι αποκλεισμοί μένουν άθικτοι, τότε η “ελευθερία” μοιράζεται άνισα και στην πράξη αναιρείται για όσους/όσες βρίσκονται χαμηλότερα στις ιεραρχίες.

Οικολογική ευθύνη: μια κοινωνία που διαλύει το φυσικό υπόβαθρο της ζωής χτίζει ελευθερία με δανεικά απέναντι στο μέλλον. Άρα η φροντίδα του τόπου και των κοινών είναι μέρος της ίδιας μας της ελευθερίας.

Βία (ως μέσο ανάγκης, όχι αυτοσκοπός): αν προκύψει σύγκρουση, η βία δεν αντιμετωπίζεται ως αρετή ή στόχος, αλλά ως αναγκαιότητα που μπορεί να επιβληθεί από τις συνθήκες.

Κοινές παραδοχές

Το πλαίσιο των άρθρων που θα ακολουθήσουνε λαμβάνει τις παρακάτω παραδοχές:

Η ύπαρξη κανόνων δεν ταυτίζεται με μόνιμο μονοπώλιο επιβολής. Μπορεί να υπάρχουν κανόνες, διαδικασίες, αποκατάσταση βλάβης, χωρίς να υπάρχει μια μόνιμη “κορυφή” που δεν ανακαλείται.

Η κοινωνική ζωή δεν είναι άθροισμα απομονωμένων ατόμων. Οι άνθρωποι συγκροτούνται μέσα από σχέσεις και αλληλοστήριξη. Άρα η ελευθερία είναι και κοινωνικό ζήτημα, όχι μόνο ατομική επιλογή.